Interview

ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ ሸሞንተ ቅጺታት በጺሑ

ልዋም ዘርኣብሩኽ | ዮሴፍ ኣስመላሽ

ኣሕተምቲ ሕድሪ፡ ካብ 2013 ጀሚሩ ዘሕትሞ ዘሎ ተኸታታሊ መጻሕፍቲ፡ “ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ” ሸሞንተ ቅጺታት በጺሑ ኣሎ። እዚ ንሰብ ውዕሎን ናይ ዓይኒ መሰኻኽርን ብምውካስ ዝዝንቶ ዘሎ ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ’ዚ ኣብ ትሕዝቶኡ ኰነ ብዝሑ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናዓበየ ክኸይድ ጸኒሑ። ንሎሚ፡ ብዛዕባ ፕሮጀክት ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ ብዝምልከት ንኣካያዲ ናይቲ ፕሮጀክት ኣቶ ሰለሙን በርሀ መብርሂ ክህበና ተወኪስናዮ ኣለና።

ዕላማን ኣበጋግሳን ተኸታታሊ መጻሕፍቲ ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊዶ ምገለጽካልና?

እዚ ፕሮጀክት’ዚ፡ ብኣጋጣሚ 25 ዓመት ምድምሳስ እዚ ናደው ኣብ 2013 እዩ ተበጊሱ። ኣብቲ መጽሓፍ፡ ናይ ተጋደልቲ ውዕሎን ዝኽሪን ዝገልጽ ዛንታታት ቀሪቡ’ሎ። በዚ መሰረት፡ ቀዳማይ ቅጺ ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ ‘ዝኽሪታት ሓመድ ድበ ናደው’ ኰይኑ ኣብ 216 ገጻት 14 ዛንታታት ዝሓዘ ንእስ ዝበለ መጽሓፍ እዩ። ብዙሕ ግዜ ናይ ታሪኽ መጻሕፍቲ ዝያዳ ኣብ ሰነዳት’ዩ ዝምርኰስ። ኣብ ሰነዳት ተመርኵሱ ነቲ ዝነበረ ሓፈሻዊ ፖለቲካዊን ወተሃደራዊን ሃዋህው ከምኡ’ውን ናብ ናይቲ ግዜ’ቲ ፍጻመታት ዝደረኸ ኲነታት ዝገልጽ እዩ። እዚ መጻሕፍቲ’ዚ ካብቲ ካልእ ናይ ታሪኽ መጻሕፍቲ ፍልይ ዘብሎ ዝያዳ ናብ ሰብኣዊ ውዕሎ ዘተኲር፡ ኣብ ክንዲ ናብ ሓፈሻዊ ታሪኽ ናብቲ ንውልቀ-ሰባት ዘጋጠሞም፡ ዝወዓሉዎ፡ ዝፈጸሙዎ ጅግንነትን ዝገጠሞም ብድሆን ዝገልጽ እዩ። ብሓፈሻ፡ መጻሕፍቲ ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ፡ ሰብኣዊ ውዕሎ ዝትርኽ ብምዃኑ ካብቲ ካልእ ናይ ታሪኽ መጻሕፍቲ ፍልይ ዝበለ እዩ።

ኣብ ሰባዊ ውዕሎ ከተኲር ዘድለየሉ ምኽንያት እንታይ እዩ? ክሳብ ሕጂ ተዓሚሙ ዘሎ ስራሕከ እንታይ ይመስል?

ሰባዊ ውዕሎታት ብዙሕ ግዜ ኣብ ሰነዳት ጸላኢ ኣይትረኽቦን ኢኻ። ኣብ ሰነዳትን ጸብጻባትን ወገን’ውን ኣይርከብን እዩ፣ ዝያዳ ኣብ ዕላል ሰባት ኢኻ ትረኽቦ። ስለዚ፡ ብዛዕባ’ዚ ኣብ ዝዀነ ሰነዳት ዘይትረኽቦ ውዕሎ’ዚ፡ ምስ ፈጸምቱን ወዓልቱን ዘሎ ዝኽሪ ኣኪብካ ምስናድ እዩ እቲ ዕላማ። ክሳብ ሕጂ ኣጋጣሚታት ተጠቒምካ፡ ዝተፈላለየ ኣርእስቲ እናመረጽካ እዩ ክስራሕ ጸኒሑ። መጀመርታ ብምኽንያት 25 ዓመት ምድምሳስ ናደው እዝ ዝተሓትመ “ዝኽሪታት ሓመድ ድበ ናደው” - ቅጺ 1፣ ብድሕሪኡ ንሰሜናዊ ምብራቕ ሳሕል ዝገልጽ ብምኽንያት 30 ዓመት ምድምሳስ ውቃው እዝ ዝተሓትመ “መቐይሮ” - ቅጺ 2፣ ቀጺሉ ብምኽንያት 25 ዓመት ስርሒት ፈንቅል ዝተሓትመ “ፈንቅል” - ቅጺ 3፣ ኣብ መበል 25 ዓመት ናጽነት ከኣ ሰለስተ መጻሕፍቲ፡ ማለት፡ “መፈጸምታ” - ቅጺ 4፣ “ደጀን” - ቅጺ 5፣ “ገድሊ ደቀንስትዮ” - ቅጺ 6፣ ኣብዚ ዓመት ከኣ ኣብ መበል 40 ዓመት ምሕራር ናቕፋ፡ “ናቕፋ” ዝተሰምየ - ቅጺ 7፣ ከምኡ’ውን “ግፍዒ” ዘርእስቱ - ቅጺ 8 ተሓቲሙ ኣሎ። እዚ ዳሕረዋይ ቅጺ ስርዓታት ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝፈጸሙዎ በደላት ዝገልጽ መጽሓፍ ኰይኑ ኣብ ስነ 2017 ተሓቲሙ ኣሎ። ቀዳም 17 ሰነ 2017 ድማ ምስ ህዝቢ ክላለ እዩ። መጻሕፍቲ ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ ብተወሳኺ ብቋንቋታት ትግረን ዓረብን’ውን ይቐርብ ኣሎ። ከከም ኣድላዩኢነቱ ድማ ናብ እንግሊዝኛ ዝትርጐም ዘሎ ዝተመርጸ ዛንታታት ኣሎ። መጽሓፍ “ግፍዒ” ብፍሉይ ናብ ቋንቋ ኣምሓርኛ ትትርጐም ኣላ።

እዚ ቐሪቡ ዘሎ ዛንታታት ብኸመይ ይግምገም? ኣበርክቶኡ ኣብ ምስናድን ምትሕልላፍን ታሪኽ እንታይ እዩ?

ታሪኽ ብምምልላእ እዩ ዝግለጽ። ምምልላእ ክንብል እንከለና፡ ገሊኡ ብስነ-ፍልጠታዊ ምርምር ኣብ ሰነዳት ተመርኵሱ ሓደ ዓይነት ታሪኽ ይጽሕፍ፣ ገሊኡ ኸኣ ኣብ ሰብኣዊ ውዕሎታት ዘተኰረ ሓቀኛ ፍጻመታት ይስንድ። ገለ’ውን ብሰነዳዊ ፊልም (ዶክሜንታሪ ፊልም) ከተቕርቦ ትኽእል። ኣብ ገለ ኸኣ ታሪኻዊ ልብ-ወልድ ኢልካ ኣብቲ ዝተፈጸመ ታሪኻዊ ሓቂ ልብ-ወለዳዊ ጠባያት ጌርካ ዝዝንቶ ኣሎ። ኣብ መወዳእታ ታሪኽ ተመላሊኡ እዩ ዝግለጽ። ሓደ መጽሓፍ ንኹሉ ታሪኽ ክገልጽ ኣይክእልን’ዩ። ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ ኣብቲ ሰብኣዊ ውዕሎታት'ዩ ዘተኵር። ኣብ ስኑድ ታሪኽ ጸቒጡ ኣይሰርሕን’ዩ። ነቲ ሰባዊ ውዕሎ’ውን ንብምልኡ ክሽፍኖ ኣይክእልን’ዩ። ተመላሊኡ ግን ኩሉ ነናቱ ኣበርኵቶ ኣለዎ።

ከምዚ ዝገለጽካዮ፡ እዚ መጻሕፍቲ’ዚ ፍሉይ ኣጋጣሚታት ተጠቂሙ እዩ ክዳሎ ጸኒሑ። ነቲ ዘልዕሎ ኣጋጣሚ ወይ ፍጻመ ይውክሎ እዩ ዶ ትብል?

ወካሊ ንክኽውን ብዙሕ’ዩ ዝጸዓረሉ። ብዝተኻእለ መጠን ካብ ኣብቲ ፍጻመ ዝተሳተፋ ኣሃዱታትን ክፍልታትን ሓሓደ ዛንታ ክኸውን ንደሊ። ምሉእ-ብምሉእ ማዕረ ውክልና ኣለዎ ክትብል ግን ኣይትኽእልን። ምኽንያቱ፡ እቲ ዛንታታት ካብ ውልቀ-ሰባት ስለ ዝመጽእ ገለ ኣሃዱታት ንጡፋት ኰይኖም ብብዝሒ ዛንታታት ከምጽኡልካ ይኽእሉ’ዮም። ገለ ኸኣ ኳሕኲሕካ ተምጽኦ ኣሎ። ወካሊ ክኸውን ጻዕሪታት ይግበረሉ እዩ። ኣብዚ ክሰሓት ዘይብሉ ግን እተን ዝሳተፋ ኣሃዱታት ኰነ ክፍልታት ብዙሓት ኰይነን ዝተፈላለየ ተራ ዘለዎም ኣዝዮም ብዙሓት ሰባት ዝሓዛ እየን። ስለዚ ብዝተኻእለ ካብ ኩለን ሓሓደ ዛንታ ከነምጽእ ንጽዕር፣ ማዕረ-ማዕረኡ ድማ ውክልና ጾታ፡ ብሄራት፡ ቦታታት፡ ግንባራት፡ ወዘተ. ንሕሉ።

መልሰ-ግብሪ ኣንበብቲ ከመይ ይመስል? ብማሕበራት ገድሊ’ውን ተመሳሳሊ ናይ ምስናድ ፈተነታት ይካየድ እዩ? ምስ ዛንታታት ተመኲሮ ገድሊ ምትእስሳር ኣለዎ ድዩ?

ጽቡቕ መልሰ-ግብሪ ኣንበብቲ እዩ ዘለዎ። ሓንቲ መጽሓፍ ምስ ወጸት ካብ ብዙሓት ኣንበብቲ ዝተፈላለየ ርእይቶ ይመጸና እዩ፣ መአረምታ ዘጠቓልል። ኣብ ታሪኻዊ ፍጻመ፡ ክልተ ወይ ሰለስተ ሰባት ንሓንቲ ፍጻመ ከዘንትዉዋ እንከለዉ ብዝመስሎምን ብዝዘከሩዎን እዮም ዘዘንትዉዋ። ሓደ ገለ ይርስዕ ሓደ ገለ ይምልእ፣ ስለዚ ኣብቲ ፍጻመ ዝነበሩ ሰባት ነቲ ዛንታ ምስ ኣንበቡዎ የዘኻኽሮም‘ሞ፡ ካብዚ ተበጊሶም፡ መመላእታ ሓበሬታ ዝህቡ ኣለዉ። እንቋዕ ከምዚ ኢሉ ተሰናደአ ኢሎም ናእዳኦም ዝገልጹ’ውን ኣለዉ፣ ብዝሰፍሐ ክቕጽል ዝጠልቡ ብዙሓት እዮም። ከም መልሰ-ግብሪ ናይዚ፡ እዘን ማሕበራት ገድሊ’ውን ነናይ ኣሃዱና ተበግሶታት ክንወስድ ኣለና ክብላ ጀሚረን ኣለዋ። እዚ ነቲ ሰብ ንድሕሪት ተመሊሱ ታሪኹ ንኽምርምርን ክስንድን ተገዳስነት ከም ዝወስድ ገይሩዎ ኣሎ።

መስርሕ ምድላውን ምስንዳእን ናይዚ መጻሕፍቲ ብኸመይ እዩ ዝዕመም? ቅርጺ ኣለዎ ድዩ?

መብዛሕትኡ ብኣጋጣሚታት፡ ዝተፈላለዩ በዓላት ተጠቂምካ’ዩ ክጸሓፍ ጸኒሑ። ንኣብነት፡ መጽሓፍ “ናቕፋ” ብኣጋጣሚ 40 ዓመት ምሕራር ናቕፋ እዩ ተዳልዩ። ኣኼባ ጌርካ ጸሓፍቲ፡ ተረኽቲ ትጽውዕ። “ከምዚ ዝኣመሰለ መጽሓፍ ክንሓትም ደሊና ኣለና፡” ኢልካ ትጽውዖም። እቲ ውጥን እንታይ ምዃኑ፡ ቅርጹ፡ ትሕዝቶኡ፡ . . . ብዝምልከት ሓፈሻዊ መብርሂን መምርሒን ትህቦም። ካብዚ ተበጊሶም ድማ ነናቶም ዛንታታት ከቕርቡ ዕድመ ተቕርብን ገደብ ግዜ ተውጽእን። ነዚ ተኸቲሉ ዛንታታት ይመጸካ። ዛንታታት ምስ መጸ መሚኻ ነቲ ንማሕተም ክበቅዕ ይኽእል'ዩ ዝበልካዮ ናይ ኣርትዖት መስርሕ ትጅምረሉ። በዚ መሰረት፡ ዘድሊ ኣርትዖት ምስ ተገብረሉ፡ ኩሉ ዘድሊ ናይ መጽሓፍ መልክዕ ኣትሒዝካ ተሕትሞ። ብዝተኻእለ መጠን እቲ ዛንታ ሓቀኛ ክኸውን ከም ዘለዎ ኢና ኣጥቢቕና ነተሓሳስብ። ስለዚ ሓደ ጸሓፊ ዝኣከቦ ዛንታ ብዝተፈላለየ መንገድን ኣገባብን ከረጋግጾ ኣለዎ። ኣብዚ ገለ ሕጽረት የጋጥም’ዩ። ስለዚ፡ ሓደ መልክዕ ንምትሓዙ ብዝተወጠነ መንገዲ ክትገብሮ ዝሓሸ ይኸውን። እቲ ንጸሓፍቲ ብሓፈሻ ብዕደመ ክቐርብ ዝጸንሐ ናቱ ሕጽረታት ጸኒሑዎ’ዩ። ሕጂ ብውጥን ንገብሮ ኣሎና። ኣብ ገለ ፍጸመታት እቲ ዘይተጻሕፈ ካብቲ ዝተጻሕፈ ዝዓቢ ክኸውን ይኽእል። እቲ ጸሓፊ ብዝጸንሖ ወይ ዝረኸቦ እዩ ዝጽሕፍ። ስለዚ፡ ዝያዳ ሚዛን ንምሃቡን ክተርፍ ዘይብሉ ፍጻመ ንኽጸሓፈሉን፡ መጀመርታ ኣርእስቲ ምስ ተመርጸ ጸሓፍቲ ኣለሊኻ ምምዳቦም ይሓይሽ ኢልና ኣሎና። እዚ ካብ ተመኵሮ ዝረኸብናዮ እዩ። ንቕዲ ኣዘናትዋ ብዝምልከት፡ ናይ ሓጺር ዛንታ ቅዲ ክህሉዎ ኢና ንመርጽ፣ እዚ’ውን ናቱ ሕጽረታት ኣለዎ። ታሪኽ ብልብ-ወለዳዊ መልክዕ ክትዓጻጽፎ ኣይትኽእልን ኢኻ። ከም ዘለዎ ከተቕርቦ እንተ ዘይኰይኑ፡ ከተጋንኖ የብልካን። ልቢ-ወለድ ክትጽሕፍ ከለኻ ከም ድላይካ ዝመረጽካዮ ጥበብ ስለ ትጥቀም ብልጫ ኣለዎ። ኣብ ከምዚ ዛንታታት ተመኵሮ ገድሊ ግን፡ እቲ ሓቀኛ ፍጻመ ከም ዘለዎ ክሰፍርን ካብ ባዕላዊ ስምዒት ጸሓፊን ኣዘንታውን ነጻ ክኸውንን ኣለዎ። ስለዚ፡ ሓያል ጥበብ ኣዘናትዋ ዝሓትት ብምዃኑ ብርትዕ ይብል እዩ።

መጻኢ መደብ ናይዚ ቅጺታት’ዚ ኣብ ግምት ብምእታው ክትብሎ ትደሊ እንተሎ?

ክሳብ ሕጂ ብኣጋጣሚታት ክኸይድ ጸኒሑ። ካብ ሕጂ ንንየው ግን ዓመታዊ ውጥን እናኣውጻእና ክንከይድ ኢና። ናይ 2017 መጻሕፍቲ ብውጥን ከይዱ ኣሎ። “ግፍዒ” ዝተሰምየ 8ይ ቅጺ፣ ድሕሪ ወርሒ ንወራራት ወያነ ዝገልጽ 9ይ ቅጺ፣ ድሕሪኡ ንገድሊ ህዝቢ ዝገልጽ 10ይ ቅጺ፣ ከምኡ’ውን ፍሉያት ስርሒታት ሰውራ ኤርትራ ዘጠቓልል መበል 11 ቅጺ ክስዕቡ እዮም። እዚአን ክሳብ መጀመርታ 2018 ዝወጻ ኰይነን 11 ቅጺ ክንበጽሕ እዩ እቲ መደብ። ካብኡ ናይ 2018 ዝወጸ ውጥን ኣሎ። ብኡ መሰረት ከኣ እቲ ስራሕ ቀጻሊ እዩ።