Book Reviews/ገምጋም መጽሓፍ(ኣሕተምቲ ሕድሪ)

ተመስጦይ ብዛዕባ መጽሓፍ ስነ-ጽሑፍ ኣመዓባብላኡን ተራኡ ኣብ ሰውራን


ኣማናቱላህ ዓብዱራሕማን

ብዙሕ እዋን፡ ነቲ ሎሚ ኣብ ኤርትራ ዝጸሓፍ (ወይ ዝትርጐም) ዘሎ መጻሕፍቲ ምስ ኣንበብኩ ወይ ከንብብ ኣብ ዝፍትነሉ ዕግበት ይስእነሉ’ሞ ስለምንታይ ከምዚ ዓይነት መጻሕፍቲ ይጻሓፍ፡ ነዚ ሕብረተሰብ’ከ ብኸመይ’ዩ ዘገድሶ ኢለ እሓስብ ።
መብዛሕትኦም ዝጸሓፉ ይዂኑ ተተርጒሞም ዝቐርቡ መጻሕፍቲ፡ ካብ ክውንነታዊ ዓለም ዝራሓቑን ኣብ ፈንጠዝያዊ ዓለም ጸምበለል ኣቢሎም ዘሀውትቱኻን ኰይኖም እረኽቦም፣ ገዛእ-ርእስኻ ኣብቲ መጻሕፍቲ ዘይትረኽበሉ ይዀነኒ። ሓደ-ሓደ እዋን ከኣ ‘እዚ’ስ ብሓቂ ስነ-ጽሑፍ ድዩ ክበሃል’፡ ኢለ እሓስብ። ምንጪ ናይ ዘይዕጋበተይ ዳህሲሰ ክፈልጥ ኣብ ዝጽዕረሉ ድማ ምላሽ እስእን።
ኣብዛ ሕጂ ዳግማይ ተሓቲማ ንኸነምርቓ ተጋቢእናላ ዘለና መጽሓፍ ግና መልሲ ናይ ከልዕሎም ዝጸናሕኩ ሕቶታት ዝረኸብኩ ይመስለኒ። እዛ መጽሓፍ እዚኣ ዝፈጠረትለይ ተመስጦን ዝቐሰምክዎ ምህሮን ድማ ንጥቕሚ ኩልና ንኸገልግል ከካፍለኩም።
ስነ-ጽሑፍ፡ ብኹሉ ኣጠማምታኡ ሰውራዊ ክኸውን እዩ ዝግባእ ኢለ ዝሓስበሉ እዋን ኣሎ። ኣብ ውሽጢ ኩሉ ናይ ዓለም ሕብረተሰብ፡ ሰውራ ዘየድልዮ ግዜያት ኣሎ ኢለ ኣይሓስብን። ካብዚ ኣተሓሳስባ’ዚ ብምብጋስ ከኣ ነቲ ሰውራዊ ፍላስፋ ዝዀነ ካርል ማርክስ፡ ብዛዕባ ስነ-ጽሑፍ እንታይ ከም ዝብል ክውከስ ፈቲነ። ጽሑፋት ብዓይኒ ማርክሳዊ ኣተሓሳስባ ክርኢ ኣብ ዝፈተንኩሉ ኸኣ፡ ነዚ ንስነ-ጽሑፋትና ሓሊኹ ሒዝዎ ዘሎ መንቀራቕሮ ከላቕቕ ዝኽእል ሓሳባት፡ ኣብዛ ሕጂ ድሕሪ 34 ዓመታት ዳግማይ ተሓቲማ ትምረቕ ዘላ መጽሓፍ፡ “ስነ-ጽሑፍ፡ ኣመዓባብላኡን ተራኡ ኣብ ሰውራን” ብኸምዚ ኣገባብ ተጻሕፉ ረኺበዮ “ናይ ወዲ ሰብ ስነ-ጥበባዊ ክእለትን ንዓለም ብ ስነጽባቐኣዊ መንገዲ ጠሚቱ ንጽባቐኣ ተረድኡ ፡ ኣብ ስነ-ጥበባዊ ስራሓት ናይ ምቕራብ ብቕዓትን ውጽኢት ናይ ነዊሕ ምዕባለ ሕብረተሰብን ፍረ ዕዮ ወዲ ሰብን እዩ” ካብዚ ጥቅሲ ከምቲ ንብዙሓት ዝመስሎም ስነ-ጥበብ ምልከት ዘብለጭልጩ ቃላትን ሓረጋትን ዘይኮነስ ፡ ወድዓዊ ኣፍልጦ ናይ እንነብሮ ኲነታትን ፡ ኣብ ናብራ ንዘጋጥሙና ብድሆታትን ብዝተራቐቐ መንገድ መፍትሕ ዘናዲ ምካኑ ክርዳእ ክእለ ።
ኣብዛ መጽሓፍ እዚኣ፡ ነቲ ብማርክሳዊ ስነ-ሓሳብ ተጸልዩ፡ ድሒሩ ኣብ ምጅማር 20 ክፍለ-ዘመን ዝመጸ ማሕበራዊ ክውንነት (Social Realism) ከም ሓደ ንሰውራ ክመርሕ ዝኽእል ኣተሓሳስባ ስነ-ጽሑፍ ተጠቒሱ ኣሎ። ማሕበራዊ ክውንነት መልሰ-ተግባር ናይቲ ብሮምንቲካውያን ጸሓፍቲ ዝምዕብል ዝነበረ ሓሳባውነትን ዝተጋነነ ትምክሕታዊ ኣንነትን ንምቅዋም ዝመጸ እዩ። እዚ ድማ፡ ብሰንኪ ኢንዱስትርያዊ ሰውራ ኣብ ማሕበረ-ቍጠባዊ ኲነታት ዝመጸ ለውጢ፡ ሓድሽ ማሕበራዊ ንቕሓት ስለ ዝተፈጥረ። እቶም ማሕበረ-ክውንነታውያን ነቲ “ዘብለጭልጭ ስነ-ጥበብ” (ንዓይኒን ስምዒትን ዝገዝእ ቅዲ ኣጸሓሕፋ) ክገጥምዎ ኣንቀዱ። ንሳቶም፡ ተደናገጽቲ ናይ ሰራሕተኛታትን ድኻታትን ኰኑ። እቲ ዝረኣዩዎ፡ ኣብ ግዜኡን ካብ ስምዒት ውጽእ ኢሎም ክምዝግብዎን ተራእዩ። እዚ ዓይነት ስነ-ጽሑፍ ንህያዎት ሰባትን ማሕበራዊ ኲነታቶምን ብወድዓዊ መንገድ ናብ ገጸ-ባህርያት ብምቕያር ኣብ ክውንነት ዝተምርኰሰ ልቢ-ወለዳዊ ፍርያት ዘበርክት’ዩ።
ኣቐዲመ ከም ዝጠቐስክዎ፡ እዚ ኣብዚ ግዜ’ዚ ዝጻሓፍን ዝትርጐምን ዘሎ ውጽኢት ስነ-ጽሑፍ ጣዕሚ ዝስእነሉ፡ እቲ ጽሑፋት ንዂነታትና ዘይውክልን ንዝገጥሙና ብድሆታት ኣብ ምስዓር ዘይሕግዝን፡ በንጻሩ’ኳ ደኣ ፋንጣዝያ ዝበዝሖን ዘሀውትት ኣተሓሳስባ ዝመልኦን ኰይኑ ስለ ዝረኽቦ እዩ። ካብዚ ቀደም ተጻሒፉ ሎሚ ነመርቖ ዘሎና መጽሓፍ ብዝለዓለ ዝተመሃርክዎ ወይ’ውን ዝመሰጠኒ እንተ’ልዩ እቲ ብኣተሓሳስባ ማሕበራዊ ክውንነት ተጸልዩ ዝተጻሕፈ ጽሑፋት ንሓቀኛ ናይ ህይወት ጸገማትን ንደቂ-ሰብ ህይወቶም ኣብ ምምራሕ ዘጋጥምዎም ብድሆታት፡ ተመሳሳሊ ናብራ ዝነብሩ፡ ተመሳሳል ሽግራት ዘለዎም፡ ንሽግራቶም ካብ ሓቀኛ ክውንነት ከይተኣልዩ ፍታሕ ክረኽብሉ ዝጽዕሩ፡ ከምኡ’ውን ንመዝመዝቲ፡ መታለልቲ፡ ብራሃጽ ሰብ ክነብሩ ዝጽዕሩ ዓመጽቲ፡ ዘቃልዕ ስነ-ጽሑፍ ንዓና’ውን ከስርሓና ዝኽእል ኰይኑ ረኺበዮ። ሕጂ’ውን እንተዀነ፡ ከምቲ ኣብ ሜዳ ሓደ ወለዶ ጸሓፍቲ ኣብ ምፍራይ ብተግባር ዝተራእየ፡ በዚ ኣተሓሳስባ’ዚ ተጸልዩ ዝተጻሕፈ መጻሕፍቲ ብምትርጓምን ብተመሳሳሊ መንገዲ በዚ ቕዲ ጽሕፈት’ዚ ተጸልዮም ን ህልው ኲነታትና ብወድዓዊ መንገዲ ፍታሕ ከናድይሉ፡ ንቕድሚት ክደፍእዎ ዝኽእሉ ጸሓፍቲ ፈርዮም ክርኢ ሃረርታ ኣለኒ።
ሓደ እዋን ለኒን ብዛዕባ ስነ-ጥበብ ኣብ ዝተዛረበሉ ከምዚ ኢሉ ነይሩ፡ “Art must combine the feelings, thoughts and will of the masses, and uplift them” “ስነ-ጥበብ ንናይ ሓፋሽ ስምዕታትን ሓሳባትን ድሌታትን ብምጥናፍ ናብ ክብ ዝበለ ደረጃ ከደይቦም ኣለዎ”፡ ሓቀኛ ኲነታት ሓፋሽ ዘይንጸባረቐሉ ስነ-ጽሑፍ/ስነ-ጥበብ ነቲ ሓፋሽ ቀረባኡ ብዘይ ምዃኑ፡ ካብ ኣትይዎ ዘሎ ታኼላ ከላቕቖ’ውን ስለ ዘይክእል ካብ ምብኻን ግዜ ሓሊፉ ዝምልኣሉ የብሉን። ከምኡ ብምዃኑ እዩ ድማ ንኲነታትና ብዝግባእ ዘንጸባርቕ ውጽኢት ስነ-ጥበብ ኣብ እንረኽበሉ እንምሰጥን ኣቓልቦና ዝሳሓብን። እዞም ናይ ብሓቂ ናይ ግዜ መልሲ ዘለዎም ናይ ስነ-ጥበብ ውጽኢት ድማ ንኲነታት ሓፋሽ ክምልሱ ስለ ዝኸኣሉ እዮም ህያውያን ኰይኖም እንረኽቦም። ነዚ መረዳእታ’ዚ ሒዛ ስለ ዝተጻሕፈት እያ ‘መስለኒ እዛ መጽሓፍ እዚኣ ኣብ ተጋደልቲ ሰፊሕ ተቐባልነትን ጽልዋን ዝፈጠረት።
ከምቲ እዛ መጽሓፍ እዚኣ ተሓቲማ ኣብ ሰውራ ልዑል ኣበርክቶ ገይራ ሓያላት ጸሓፍትን ስነ-ጥበባውያንን ዘፍረየት፡ ሕጂ’ውን ዳግማይ ተሓቲማ ኣብ ትቐርበሉ ዘላ እዋን፡ ከምቲ ደራስን ተመራማር ታርክን ኣቶ ኣለምሰገድ ተስፋይ ኣብ መእተዊ እዛ መጽሓፍ ጠቅስዎ ዘሎ ዝግባእ ክትዓት ምስ ተኻየደላ ፡ ንስነ-ጽሑፍና ካብቲ ኣትይዎ ዘሎ ሓሸውየ ኣላቒቓ ናብ ሓደ ብሓሳባት ዝተማእከለ፡ ንዝህልውና ብድሆታት ክንፈትሓሉ፣ ንዕድላትና ከነለልዮም፣ ተስፋ ዝህበና፣ ናብ መጻኢ ከነማዕዱ ዝሕግዝ፡ ኲርናዕ ርእየትና ከነስፍሕ ዘኽእለና ኣተሓሳስባ ንኸነማዕብል፡ . . . እዛ መጽሓፍ’ዚኣ ሓጋዚት ስለ ዝዀነት ኩሉ ዜጋ፡ ብፍላይ ከኣ እቶም ኣብ ስነ-ጽሑፍ እንግደስ ብዝግባእ ኣንቢብና ኣብ ናይ ክትዕ መኣዲታትና ክንግልገለላን ንስነ-ጽሑፍ ዓድና ድማ ናብ ብርኽ ዝበለ ባይታ ከነደይቦን በዚ ኣጋጣሚ እምሕጸን። እዛ መጽሓፍ፡ ሕጂ’ውን እንተ ዀነ ንዘለናዮ ኲነታት ስነ-ጽሑፍ ኣበሪኻ ካብ ዘለናዮ ኲነታት ከገላግለና ዝኽእል ቅዲ ስነ-ጽሑፍ ብዝግባእ ኣለሊና ክንመርጽን ከነማዕብልን ስለ እትሕግዝ፡ ትሕዝቶኣ ዝግባእ ግንዛበ ተዋሂቡዎ ዘድሊ ክትዓት ምስ ተካየደላ፡ንዘለናዮ ኩነታት ኣብ ግምት የእትያ ተማሓይሻ ክትቀርብ ስነ-ጽሑፍና ድማ ካብ ዘለዎ ደረጃ ተላቒቑ ክርኢ ባህገይ ልዑል እዩ።